İnsan orqanizmi mürəkkəb bir mexanizmdir və bu mexanizmin enerji ilə təmin olunması həyati əhəmiyyət kəsb edir. Bizim əsas enerji mənbəyimiz qlükoza, yəni qan şəkəridir.
Lakin qanda şəkərin miqdarının normadan az və ya çox olması ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilər. Məhz bu tarazlığı yoxlamaq üçün həkimlərin ən çox müraciət etdiyi analizlərdən biri aclıq qan şəkəri testidir.
Aclıq qan şəkəri testi nədir?
Sadə dildə desək, aclıq qan şəkəri testi (Fasting Blood Sugar – FBS), ən azı 8 saatlıq aclıqdan sonra qanınızdakı qlükozanın səviyyəsini ölçən bir laboratoriya müayinəsidir.
Yediyimiz qidalar, xüsusilə karbohidratlar, orqanizm tərəfindən parçalanaraq qlükozaya çevrilir. Mədəaltı vəzi tərəfindən ifraz olunan insulin hormonu isə bu şəkərin hüceyrələrə daxil olmasını və enerji kimi istifadəsini təmin edir.
Əgər insulin kifayət qədər ifraz olunmursa və ya orqanizm ona düzgün reaksiya vermirsə, qanda şəkərin səviyyəsi yüksəlir. Bu test məhz həmin vəziyyəti – yəni qan şəkərinin tənzimlənməsindəki problemləri aşkar etmək üçün “qızıl standart” hesab olunur.
Bu test niyə təyin olunur?
Həkiminiz sizdən bu analizi verməyinizi aşağıdakı hallarda istəyə bilər:
Diabetin diaqnozu: Şəkərli diabet (Tip 1 və ya Tip 2) şübhəsi varsa.
Prediabetin (Gizli şəkər) aşkarlanması: Diabet inkişaf etməmişdən əvvəlki mərhələni tutmaq üçün.
Gestasion diabet: Hamiləlik dövründə yaranan şəkərli diabetin yoxlanılması üçün.
Mövcud müalicənin izlənməsi: Əgər siz artıq diabet xəstəsisinizsə, müalicənin nə dərəcədə effektli olduğunu görmək üçün.
Aclıq qan şəkəri testinə necə hazırlaşmalı?
Aclıq qan şəkəri testi adından da göründüyü kimi, xüsusi hazırlıq tələb edir.
Nəticələrinizin düzgün olması üçün aşağıdakı qaydalara ciddi riayət etməyiniz vacibdir:
Aclıq Müddəti: Testdən əvvəl ən azı 8 saat, ideal olaraq isə 8-12 saat ac qalmalısınız. Bu müddət ərzində qida qəbul etmək qəti qadağandır. Adətən test səhər saatlarında verilir, ona görə də gecə yuxusu bu aclıq müddətinin böyük hissəsini təşkil edir.
Su Qəbulu: Sadə, qazsız su içmək olar. Hətta susuz qalmamaq damarların daha yaxşı tapılmasına kömək edə bilər. Lakin çay, kofe, şirə və ya dadlandırıcı əlavə edilmiş sular olmaz.
Dərmanlar: Əgər mütəmadi istifadə etdiyiniz dərmanlar varsa, həkiminizlə məsləhətləşin. Çox vaxt dərmanları qəbul etməyə icazə verilir, lakin bəzi hallarda (məsələn, kortikosteroidlər və ya diuretiklər) nəticəyə təsir edə bilər.
Fiziki Aktivlik: Testdən əvvəlki gün ağır idman hərəkətlərindən qaçınmaq məsləhətdir.
Stress və Yuxu: Yuxusuzluq və kəskin stress qan şəkərini müvəqqəti olaraq yüksəldə bilər. Testdən əvvəl yaxşı dincəlməyə çalışın.
Aclıq qan şəkəri test nəticələri nə deyir?
Analiz verdiniz və nəticə kağızını əlinizə aldınız. Oradakı rəqəmlər nəyi ifadə edir? Nəticələr adətən iki ölçü vahidi ilə verilir: mg/dL (milligram/desilitr) və ya mmol/L (millimol/litr).
Azərbaycanda hər iki vahiddən istifadə olunur.
Aşağıdakı cədvəl aclıq qan şəkəri testi nəticələrinin ümumi qəbul edilmiş tibbi standartlarını göstərir:
| Vəziyyət | mg/dL (milligram/desilitr) | mmol/L (millimol/litr) | İzahı |
| Normal | 70 – 99 mg/dL | 3.9 – 5.5 mmol/L | Təbriklər, şəkər metabolizmanız normal işləyir. |
| Prediabet (Gizli şəkər) | 100 – 125 mg/dL | 5.6 – 6.9 mmol/L | Diabet riski yüksəkdir, lakin hələ diabet deyil. Həyat tərzini dəyişməklə qarşısını almaq olar. |
| Diabet | 126 mg/dL və yuxarı | 7.0 mmol/L və yuxarı | Bu nəticə iki fərqli gündə təkrarlanarsa, diabet diaqnozu qoyulur. |
| Hipoqlikemiya (Aşağı şəkər) | < 70 mg/dL | < 3.9 mmol/L | Qan şəkərinin təhlükəli dərəcədə aşağı olması. |
Kimlər bu testi verməlidir? Risk qrupları
Bəzən heç bir əlamət olmasa belə, profilaktik olaraq şəkərinizi yoxlatdırmaq həyat qurtarıcı ola bilər.
Amerika Diabet Assosiasiyası (ADA) və yerli endokrinoloqlar aşağıdakı risk faktorlarına malik şəxslərə aclıq qan şəkəri testi verməyi tövsiyə edir:
Yaş: 45 yaşdan yuxarı hər kəs (hər 3 ildən bir).
Çəki: Artıq çəkisi və ya piylənməsi olanlar (Bədən Kütlə İndeksi ≥ 25).
Ailə Tarixçəsi: Valideynlərində və ya bacı-qardaşlarında diabet olanlar.
Həyat Tərzi: Az hərəkətli (sedentary) həyat tərzi keçirənlər.
Təzyiq: Yüksək qan təzyiqi (hipertoniya) olanlar.
Gestasion Diabet: Keçmişdə hamiləlik diabeti keçirmiş qadınlar.
Simptomlar: Tez-tez susamaq, tez-tez sidiyə getmək, izahı olmayan çəki itkisi, bulanıq görmə və ya yaraların gec sağalması kimi şikayətləri olanlar.
Prediabet: Həyəcan siqnalı, yoxsa şans?
Test nəticəniz 100-125 mg/dL (5.6-6.9 mmol/L) aralığında çıxarsa, bu prediabet adlanır. Bu, “sən mütləq diabet olacaqsan” demək deyil.
Əksinə, bu, orqanizmin sizə verdiyi bir xəbərdarlıq siqnalıdır. Bu mərhələdə düzgün qidalanma və idmanla şəkər səviyyəsini tamamilə normala qaytarmaq mümkündür. Buna bir şans kimi baxmaq lazımdır.
Test nəticələrinə təsir edən kənar faktorlar
Bəzən aclıq qan şəkəri testi yalançı müsbət və ya yalançı mənfi nəticələr verə bilər. Buna səbəb ola biləcək amillər bunlardır:
Aclıq müddətinin pozulması: Gecə yarısı “bir tikə” nəsə yemək testi poza bilər.
Xəstəliklər: Qrip, soyuqdəymə və ya infeksiyalar qan şəkərini yüksəldə bilər.
Vitaminlər: Bəzi hallarda yüksək dozada C vitamini (askorbin turşusu) qlükoometr cihazlarında yanlış nəticələrə səbəb ola bilər (laboratoriya analizlərində bu risk daha azdır).
Spirtli içkilər: Testdən əvvəlki gün spirtli içki qəbulu şəkərin qəfil düşməsinə və ya qalxmasına səbəb ola bilər.
Tez-tez verilən suallar
1. Test verməyə gedərkən səhər kofe və ya çay içə bilərəmmi?
2. Aclıq qan şəkəri testi ilə HbA1c (Üç aylıq şəkər) arasındakı fərq nədir?
3. Evdə barmaqdan ölçülən şəkər ilə damardan alınan qan arasında fərq varmı?
4. Şəkərim normadan yüksək çıxsa, bu o deməkdir ki, mən diabetəm?
Diqqət: Bu məqalədəki məlumatlar yalnız məlumat məqsədlidir və tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Sağlamlıq problemlərinizlə bağlı mütləq ixtisaslı həkimə müraciət edin.
