Qandaki şəkər səviyyəsinin kəskin düşməsi, yəni hipoqlikemiya, bir çox insanın rastlaşdığı və ciddi nəticələrə səbəb ola biləcək tibbi vəziyyətdir.
Aşağı şəkərin əlamətləri (hipoqlikemiya) vaxtında tanınmazsa, şüurun itirilməsinə, hətta koma vəziyyətinə gətirib çıxara bilər.
Bu məqalədə qandaki şəkər səviyyəsinin düşməsinin səbəblərini, əlamətlərini, diaqnostika və müalicə üsullarını ətraflı şəkildə nəzərdən keçirəcəyik.
Hipoqlikemiya nədir və nə zaman baş verir?
Hipoqlikemiya qanda qlükoza (şəkər) konsentrasiyasının həddindən artıq aşağı düşməsi vəziyyətidir. Normal şərait altında qan şəkəri səviyyəsi acqarına 70-100 mq/dL arasında olmalıdır.
Qan şəkəri 70 mq/dL-dən aşağı düşdükdə hipoqlikemiya baş verir. Bəzi hallarda isə 55-60 mq/dL səviyyəsində simptomlar özünü göstərməyə başlayır.
Qlükoza bədənimizin əsas enerji mənbəyidir və beyin toxuması xüsusilə qlükozadan asılıdır. Beyin qlükozu saxlaya bilmədiyi üçün davamlı təchizata ehtiyac duyur.
Qan şəkəri kəskin düşdükdə beyin fəaliyyəti birbaşa təsirlənir və bu da müxtəlif əlamətlərin meydana çıxmasına səbəb olur.
Aşağı şəkərin əlamətləri hansılardır?
Aşağı şəkərin əlamətləri (hipoqlikemiya) hər insanda fərqli intensivlikdə özünü göstərə bilər. Simptomlar qan şəkərinin düşmə sürətindən və səviyyəsindən asılıdır.
Hipoqlikemiyanın əlamətlərini iki əsas qrupa ayırmaq olar: yüngül və orta dərəcəli əlamətlər, həmçinin ağır əlamətlər.
Erkən mərhələ əlamətləri
Qan şəkəri düşməyə başladıqda bədən ilk olaraq adrenalin və digər stress hormonlarını buraxır.
Bu, aşağıdakı əlamətlərə səbəb olur:
- Titrəmə və əsəbilik: Əllərin, ayaqların titrəməsi hipoqlikemiyanın ən çox rast gəlinən əlamətlərindən biridir.
- Tərləmə: Xüsusilə soyuq tər və ayazlama hissi.
- Ürək döyüntüsünün sürətlənməsi: Taşikardiya və ürək çırpıntısı hissi.
- Narahatlıq və həyəcan: Səbəbsiz qorxu və təlaş hissi.
- Aclıq hissi: Kəskin və dözülməz aclıq.
- Mədə bulantısı: Bəzən qusma ilə müşayiət oluna bilər.
- Üz və dodaqların solğunlaşması: Dərinin rənginin dəyişməsi.
- Başgicəllənmə: Balans pozğunluğu və başgicəllənməsi.
Orta və ağır dərəcəli əlamətlər
Qan şəkəri daha da düşdükdə beyin fəaliyyəti daha çox təsirlənir və aşağıdakı əlamətlər meydana çıxır:
- Konsentrasiya pozğunluğu: Diqqətin yayınması və düşünmə çətinliyi.
- Çaşqınlıq: Yerini və zamanı dərk edə bilməmə.
- Danışıq pozğunluğu: Kəlmələrin qarışması və anlaşılmaz danışıq.
- Görmə problemləri: Bulanıq görmə, ikiqat görmə və ya işıq həssaslığı.
- Koordinasiya pozğunluğu: Hərəkət edərkən balansın itirilməsi.
- Baş ağrısı: Davamlı və şiddətli başağrısı.
- Zəiflik və yorğunluq: Kəskin enerji itkisi.
- Qıcolmalar: Əzələlərdə ixtiyarsız büzülmələr.
- Şüurun itirilməsi: Müalicə olunmazsa koma vəziyyəti inkişaf edə bilər.
Hipoqlikemiya səbəbləri
Aşağı şəkərin əlamətləri (hipoqlikemiya) müxtəlif səbəblərdən yarana bilər.
Ən çox rast gəlinən səbəblər aşağıdakılardır:
Diabet xəstələrində hipoqlikemiya
Diabet xəstələrində hipoqlikemiya ən çox rast gəlinən ağırlaşmalardan biridir.
Səbəbləri:
- İnsulin və ya şəkər endirici dərmanların artıq dozası: Dərmanın həddindən artıq qəbulu və ya doza xətası.
- Yeməklərin vaxtında qəbul edilməməsi: Dərman qəbul edildikdən sonra yemək yeyilməməsi.
- Fiziki aktivliyin artması: Əlavə qlükoza istehlakı olmadan intensiv idman.
- Alkoqol istehlakı: Alkoqol qaraciyərin qlükoza istehsalını ləngidiir.
Diabeti olmayan insanlarda hipoqlikemiya
Diabet xəstəliyi olmayan insanlarda da hipoqlikemiya baş verə bilər:
- Reaktiv hipoqlikemiya: Yeməkdən 2-4 saat sonra baş verən şəkər düşməsi, adətən yüksək karbohidrat qəbulundan sonra.
- Uzun müddət aclıq: Qeyri-müntəzəm qidalanma və ya oruc tutma.
- Intensiv fiziki fəaliyyət: Kifayət qədər qida qəbulu olmadan ağır idman.
- Bəzi dərmanlar: Aspirin, antibiotiklər və bəzi digər dərmanlar.
- Hormon pozğunluqları: Adrenal çatışmazlığı və ya hipofiz vəzi problemləri.
- Qaraciyər və böyrək xəstəlikləri: Bu orqanlar qlükoza balansında mühüm rol oynayır.
- İnsulinoma: Pankreasdakı şiş insulinin həddindən artıq ifrazına səbəb olur.
- Septik şok və ya ağır infeksiyalar: Bədənin qlükoza ehtiyatlarının tükənməsi.
Hipoqlikemiya diaqnozu
Aşağı şəkərin əlamətləri (hipoqlikemiya) yarandıqda dərhal qan şəkəri ölçülməlidir. Diaqnoz üçün:
- Qlükometr ilə ölçmə: Barmaq ucundan qan nümunəsi götürülür və qan şəkəri 70 mq/dL-dən aşağı olduqda hipoqlikemiya təsdiqlənir.
- Whipple triadası: Tibbi cəhətdən hipoqlikemiya diaqnozu üçün üç şərt olmalıdır:
- Aşağı qan şəkəri səviyyəsi (adətən 55 mq/dL-dən aşağı)
- Hipoqlikemiya əlamətlərinin olması
- Qan şəkəri normallaşdıqda simptomların keçməsi
- Əlavə müayinələr: Diabeti olmayan insanlarda təkrarlanan hipoqlikemiya hallarında C-peptid, insulin, proinsulin testləri və görüntüləmə müayinələri aparıla bilər.
Hipoqlikemiya müalicəsi və ilk yardım
Hipoqlikemiya əlamətləri yarandıqda dərhal müdaxilə edilməlidir. Müalicə qan şəkərinin tez və təhlükəsiz şəkildə yüksəldilməsinə yönəlməlidir.
15-15 qaydası
Bu, hipoqlikemiyanın ilk yardım üçün ən məşhur metodudur:
- 15 qram sürətlə həll olunan karbohidrat qəbul edin:
- 3-4 ədəd şəkər tabletkası
- 120-150 ml meyvə şirəsi (portağal və ya alma)
- 1 çay qaşığı bal və ya marmelad
- 5-6 ədəd karamel şəkərləmə
- 15 dəqiqə gözləyin: Karbohidratların təsir etməsi üçün vaxt verin.
- Qan şəkərini yenidən ölçün: Əgər hələ də 70 mq/dL-dən aşağıdırsa, prosesi təkrarlayın.
- Normal qida qəbul edin: Qan şəkəri stabilləşdikdən sonra protein və mürəkkəb karbohidrat ehtiva edən yemək yeyin.
Ağır hipoqlikemiya hallarında
Əgər şəxs şüurunu itiribsə və ya udqunma çətinliyi çəkirsə:
- Heç vaxt ağızdan qida və ya içki verməyin: Boğulma riski var.
- Təcili yardım çağırın: 103 və ya 112 nömrəsinə zəng edin.
- Qlükaqon inyeksiyası: Əgər əlinizdə varsa, qlükaqon vurulmalıdır (adətən diabet xəstələrinin yaxınları bu haqda məlumatlandırılır).
- Yan vəziyyətdə qoyun: Qusma halında boğulmanın qarşısını almaq üçün.
Hipoqlikemiyanın qarşısının alınması
Aşağı şəkərin əlamətləri (hipoqlikemiya) təkrarlanmaması üçün aşağıdakı tədbirləri görə bilərsiniz:
Diabet xəstələri üçün
- Müntəzəm qan şəkəri monitorinqi: Xüsusilə yeməklərdən əvvəl və sonra, idmandan əvvəl.
- Dərman dozalarının düzgün tənzimlənməsi: Həkim tövsiyələrinə əməl edin.
- Müntəzəm yeməklər: Əsas yeməkləri və ara yeməkləri buraxmayın.
- İdman zamanı ehtiyat: Fiziki aktivlikdən əvvəl qan şəkərini yoxlayın və əlavə karbohidrat qəbul edin.
- Yanınızda həmişə şəkər saxlayın: Təcili hallarda istifadə üçün.
- Tibbi bilezik taxın: Təcili hallarda tibb işçiləri diabetiniz haqqında məlumat əldə etsin.
Diabeti olmayan insanlar üçün
- Balanslı qidalanma: Mürəkkəb karbohidratlar, zülal və sağlam yağlar.
- Tez-tez kiçik porsiyalar: Gündə 5-6 dəfə kiçik öğünlər.
- Rafinə şəkər və sadə karbohidratların məhdudlaşdırılması: Qan şəkərində kəskin dalğalanmaların qarşısını alır.
- Alkoqolun məhdudlaşdırılması: Xüsusilə boş mədə ilə içməyin.
- Stressin idarə edilməsi: Xroniki stress hormon balansını pozur.
- Müntəzəm tibbi müayinələr: Əsas səbəblərin aşkarlanması üçün.
Tez-tez verilən suallar
Gecə aşağı şəkər əlamətləri necə olur və nə etməli?
Gecə hipoqlikemiyası xüsusilə təhlükəlidir, çünki insan yuxudadır və əlamətləri dərhal hiss etməyə bilər.
Gecə aşağı şəkər əlamətləri arasında gecə tərləməsi, naxoş yuxular və kabuslar, narahat yuxu, səhər başağrısı və yorğunluq hissi sayılır.
Səhər oyananda əsəbi və ya çaşqın hiss etmək də gecə hipoqlikemiyasının nəticəsi ola bilər.
Hamiləlikdə aşağı şəkər əlamətləri normal hesab olunurmu?
Hamiləlikdə aşağı şəkər əlamətləri nisbətən çox rast gəlinir, lakin tamamilə normal hesab edilə bilməz.
Hamiləlik zamanı bədənin insulin həssaslığı dəyişir və körpə də anadan qlükoza istifadə edir ki, bu da ana qanında şəkər səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər.
Xüsusilə hamiləliyin ilk trimesterində səhər bulantısı və qusması qan şəkərinin düşməsinə səbəb ola bilər.
Uşaqlarda aşağı şəkər əlamətləri nə zaman təhlükəlidir?
Uşaqlarda aşağı şəkər əlamətləri böyüklərdən bir qədər fərqli ola bilər və kiçik uşaqlar əlamətlərini ifadə etməkdə çətinlik çəkə bilərlər.
Uşaqlarda hipoqlikemiya əlamətlərinə əsəbi davranış və ağlamaq, solğun görkəm, tərləmə, titrəmə, aclıq hissi, enerji itkisi və letargiya, diqqət pozğunluğu və səthi davranış daxildir.
Daha ağır hallarda görmə pozğunluqları, koordinasiya itkisi və şüurun itirilməsi baş verə bilər.
Aşağı şəkərlə yüksək təzyiq əlaqəsi varmı?
Aşağı şəkər və yüksək təzyiq arasında mürəkkəb bir əlaqə var. Hipoqlikemiya zamanı bədən kompensator mexanizm olaraq adrenalin və digər stress hormonlarını buraxır ki, bu da qısamüddətli qan təzyiqinin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.
Hipoqlikemiya zamanı ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və qan təzyiqinin artması normal stress reaksiyasıdır.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
