Düyünlü zob qalxanvari vəzidə əmələ gələn düyünşəkilli şişkinliklərdir. Bu düyünlər qalxanvari vəzi toxumasının lokal olaraq böyüməsi nəticəsində yaranır. Düyünlər tək və ya çoxsaylı ola bilər.
Həkimlə məsləhətləşin: Fərdi risklərinizi öyrənmək və sizə uyğun müalicə planını təyin etmək üçün Həkim Endokrinoloq Dr. İlkin Əhmədli ilə əlaqə saxlayın.
Əksər hallarda bu düyünlər xoşxassəli olur və sağlamlıq üçün ciddi təhlükə yaratmır. Lakin bəzi hallarda düyünlər hormonal pozğunluqlara səbəb ola və ya nadir hallarda bədxassəli olub xərçəngə çevrilə bilər.
Bu xəstəlik daha çox qadınlarda rast gəlinir. Yaş artdıqca düyünlü zob riski də artır. Yod çatışmazlığı olan bölgələrdə düyünlü zob daha geniş yayılmışdır. Düyünlü zobun erkən diaqnostikası və düzgün müalicəsi çox vacibdir. Bunun üçün qalxanvari vəzinin müntəzəm yoxlanılması tövsiyə olunur.
Düyünlü zobun əlamətləri
Düyünlü zobun əlamətləri düyünün ölçüsünə, sayına və hormon istehsal etməsinə görə dəyişir. Kiçik düyünlər adətən heç bir əlamət vermir və təsadüfən müayinə zamanı aşkar olunur.
Boyunda şişkinlik və ya kütlə düyünlü zobun ən çox rast gəlinən əlamətidir. Düyün böyüdükcə boynun ön hissəsində gözlə görünən və əllə hiss olunan şişkinlik əmələ gəlir.
Udma çətinliyi böyük düyünlər yemək borusuna təzyiq göstərərək udma zamanı narahatlıq yarada bilər.
Nəfəs alma çətinliği düyün nəfəs borusuna təzyiq etdikdə baş verir. Xüsusilə uzanarkən nəfəs darlığı hiss oluna bilər.
Səs dəyişikliyi və xırıltı düyün səs tellərini idarə edən sinirə təzyiq göstərdikdə yaranır.
Boyun ağrısı və ya narahatlıq bəzi hallarda düyünlər ağrılı ola bilər, xüsusilə düyünün içərisində qanaxma baş verdikdə.
Hormonal əlamətlər düyün həddindən artıq hormon istehsal etdikdə (toksik düyün) hipertiroidizm əlamətləri görünür: çırpıntı, tər tökülməsi, əl titrəməsi, arıqlama, yuxusuzluq və əsəbilik.
Düyünlü zobun əlamətləri bəzən yavaş-yavaş inkişaf edir və insanlar illərlə heç nə hiss etməyə bilər. Ona görə də müntəzəm tibbi yoxlamalar çox vacibdir.
Düyünlü zobun səbəbləri
Düyünlü zobun əmələ gəlməsinə bir neçə səbəb təsir edir:
Yod çatışmazlığı düyünlü zobun ən əsas səbəblərindən biridir. Qalxanvari vəzi hormon istehsalı üçün yoda ehtiyac duyur. Qidada yetərincə yod olmadıqda, vəzi daha çox hormon istehsal etmək üçün böyüyür və düyünlər əmələ gəlir.
Genetik meyillik də mühüm rol oynayır. Ailə üzvlərində qalxanvari vəzi xəstəlikləri varsa, bu xəstəliyə tutulma riski artır.
Yaş və cins faktorları da əhəmiyyətlidir. 40 yaşdan yuxarı insanlarda və qadınlarda düyünlü zob daha çox müşahidə olunur.
Radiasiya təsiri xüsusilə uşaqlıq dövründə baş-boyun nahiyəsinə radiasiya məruz qalma düyünlü zob riskini artırır.
Tiroidit yəni qalxanvari vəzinin iltihabı da düyünlərin əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər. Hashimoto tiroiditi kimi otoimmun xəstəliklər bu risk qrupuna daxildir.
Düyünlü zobun diaqnostikası
Düyünlü zob şübhəsi olduqda həkim bir sıra müayinələr təyin edir:
Fiziki müayinə zamanı həkim boynunuzu əllə yoxlayır və düyünün ölçüsünü, konsistensiyasını və hərəkətliliyini qiymətləndirir.
Qan testləri qalxanvari vəzi hormonlarının (TSH, T3, T4) səviyyəsini yoxlayır. Bu testlər vəzinin düzgün işləyib-işləmədiyini göstərir.
Ultrasonoqrafiya düyünün ölçüsünü, strukturunu, maye və ya bərk toxuma olduğunu müəyyən etməyə kömək edir. Bu metod ən çox istifadə olunan təsvir üsuludur.
İncə iynə aspirasiya biopsiyası (İİAB) şübhəli düyünlərdən toxuma nümunəsi götürülməsi üçün aparılır. Bu prosedur düyünün xoşxassəli və ya bədxassəli olduğunu müəyyən etmək üçün ən etibarlı üsuldur.
Sintigrafiya düyünün hormon istehsal edib-etmədiyini yoxlamaq üçün istifadə olunur. Bu müayinədə radioaktiv yod və ya texnesium istifadə edilir.
Kompüter tomoqrafiyası (KT) və ya maqnit rezonans tomoqrafiyası (MRT) böyük düyünlərin ətraf toxumalara təsirini qiymətləndirmək üçün lazım ola bilər.
Düyünlü zobun müalicəsi
Düyünlü zobun müalicəsi düyünün ölçüsünə, növünə və əlamətlərinə görə müəyyən edilir:
Gözləmə və izləmə strategiyası kiçik, əlamətsiz və xoşxassəli düyünlər üçün tətbiq olunur. Belə hallarda düyünün vəziyyəti mütəmadi olaraq ultrasonoqrafiya ilə izlənilir.
Dərman müalicəsi bəzi hallarda tətbiq edilə bilər. Yod çatışmazlığı varsa, yod preparatları verilir. Hipertiroidizm olduqda antitireoid dərmanlar istifadə olunur.
Radioaktiv yod müalicəsi toksik düyünlər və hipertiroidizm üçün istifadə edilir. Radioaktiv yod qalxanvari vəzi toxumasını seçici şəkildə məhv edir.
Əməliyyat müalicəsi aşağıdakı hallarda tələb olunur:
- Düyün çox böyük olduqda və ətraf orqanlara təzyiq göstərdikdə
- Bədxassəli şübhəsi və ya təsdiqlənmiş xərçəng olduqda
- Kosmetik problem yaratdıqda
- Toksik düyün digər müalicələrə cavab vermədikdə
Düyünlü zobdan necə qoruna bilərik?
Düyünlü zobdan tam qorunmaq mümkün olmasa da, riski azaltmaq üçün bir sıra tədbirlər görülə bilər:
Yod qəbulu qalxanvari vəzi sağlamlığı üçün çox vacibdir. Yodlu duz istifadə edin və dəniз məhsulları, süd məhsulları kimi yodla zəngin qidalar yeyin.
Radiasiyadan qorunma xüsusilə uşaqlıq dövründə baş-boyun nahiyəsinin radiasiyadan qorunması vacibdir.
Müntəzəm yoxlamalar 40 yaşdan sonra və ya ailə tarixində qalxanvari vəzi xəstəlikləri olanlar ildə bir dəfə həkimə müraciət etməlidir.
Sağlam həyat tərzi balanslaşdırılmış qidalanma, adekvat hərəkət və stresin idarə edilməsi ümumi sağlamlığa və qalxanvari vəzi funksiyasına müsbət təsir göstərir.
Tez-tez verilən suallar
Düyünlü zob təhlükəli xəstəlikdirmi?
Düyünlü zobun əksəriyyəti xoşxassəlidir və təhlükəli deyil. Qalxanvari vəzidə olan düyünlərin 90-95 faizi bədxassəli deyil və xərçəngə çevrilmir. Kiçik düyünlər adətən heç bir əlamət vermir və müalicə tələb etmir.
Lakin bəzi hallarda düyünlər böyüyərək ətraf orqanlara təzyiq göstərə və ya hormonal pozğunluqlara səbəb ola bilər. Nadir hallarda düyünlər bədxassəli ola bilər.
Ona görə də düyünlü zob aşkar edildikdə mütləq həkim nəzarətində olmalı və lazımi müayinələr aparılmalıdır. Erkən diaqnostika problemlərin qarşısını almağa kömək edir.
Düyünlü zobun əlamətləri necə başlayır?
Düyünlü zobun əlamətləri adətən yavaş-yavaş başlayır və bəzi hallarda illərlə heç bir əlamət olmaya bilər. İlk əlamət çox vaxt boynun ön hissəsində kiçik bir şişkinlik və ya kütlə hiss olunmasıdır.
Düyün böyüdükcə gözlə də görünən şişkinlik əmələ gəlir. Böyük düyünlər udma çətinliyi, nəfəs darlığı və boğazda sıxılma hissi yarada bilər.
Əgər düyün həddindən artıq hormon istehsal edirsə, çırpıntı, əl titrəməsi, arıqlama, həddindən artıq tərləmə və əsəbilik kimi hipertiroidizm əlamətləri görünür.
Bəzi insanlar boyunda ağrı və ya narahatlıq hiss edə bilər. Səs dəyişikliyi və xırıltı daha nadir əlamətlərdir və düyünün böyük ölçüyə çatdığını göstərir.
Qalxanvari vəzidə düyünlər özü keçirmi?
Təəssüf ki, qalxanvari vəzidə əmələ gələn düyünlər özü-özünə keçmir. Düyünlər əmələ gəldikdən sonra adətən sabit qalır və ya yavaş-yavaş böyüyür. Çox nadir hallarda bəzi kiçik düyünlər ölçü baxımından azala bilər, lakin tamamilə yox olmur.
Ona görə də düyünlü zob diaqnozu qoyulduqdan sonra mütləq həkim nəzarətində olmalı və mütəmadi müayinələr aparılmalıdır. Düyünün növünə və xüsusiyyətlərinə görə həkim izləmə strategiyası və ya müalicə planı təyin edir.
Xoşxassəli və kiçik düyünlər müalicə tələb etməsə də, mütəmadi ultrasəs müayinələri ilə vəziyyət izlənilməlidir. Düyünün böyüməsi və ya şübhəli əlamətlər yaranması halında müalicə tələb oluna bilər.
Düyünlü zobdan sonra hamiləlik təhlükəsiz olurmu?
Düyünlü zobun olması hamiləliyə mane olmur və əksər hallarda hamiləlik təhlükəsizdir. Xoşxassəli düyünlər hamiləliyə heç bir təsir göstərmir. Lakin hamiləlik planlaşdırmazdan əvvəl mütləq endokrinoloqla məsləhətləşmək lazımdır.
Həkim qalxanvari vəzinin funksiyasını yoxlayacaq və düyünün vəziyyətini qiymətləndirəcək. Əgər hipertiroidizm və ya hipotiroidizm varsa, hamiləlikdən əvvəl hormon səviyyəsinin normallaşdırılması vacibdir.
Hamiləlik dövründə qalxanvari vəzi hormonlarının tələbatı artır, ona görə də mütəmadi yoxlamalar aparılmalıdır.
Zəhərli zob olan qadınlar hamiləlik dövründə daha diqqətli izlənilməlidir. Əgər əməliyyat və ya radioaktiv yod müalicəsi tələb olunursa, bunların hamiləlikdən əvvəl və ya sonra aparılması tövsiyə olunur.
Düyünlü zobun müalicəsində əməliyyat nə vaxt lazımdır?
Düyünlü zobda əməliyyat hər halda lazım olmur və yalnız müəyyən vəziyyətlərdə tövsiyə edilir.
Əməliyyat göstərişləri aşağıdakılardır: Biopsiya nəticəsində bədxassəlilik və ya yüksək şübhə olduqda, düyün çox böyük ölçüyə çatıb udma və ya nəfəs alma çətinliyi yaratdıqda, düyün boynun kosmetik görünüşünü ciddi şəkildə pozdqda, toksik düyün dərman və radioaktiv yod müalicəsinə cavab vermədikdə, düyün döş qəfəsinin içərisinə doğru böyüdükdə.
Əməliyyat zamanı düyünlü hissə və ya bütün qalxanvari vəzi çıxarıla bilər. Qərar düyünün ölcüsünə, yerinə və sayına görə verilir. Müasir cərrahi üsullar əməliyyatın minimal invaziv şəkildə aparılmasına imkan verir. Əməliyyatdan sonra bəzi xəstələr ömür boyu hormon əvəzedici müalicə qəbul etməli olur.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
