Diabet dünyada və Azərbaycanda getdikcə daha çox insanı təsir edən xroniki bir xəstəlikdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, 2021-ci ildə dünyada təxminən 537 milyon yetkin insan diabetdən əziyyət çəkir və bu rəqəmin 2045-ci ilə qədər 783 milyona çatacağı proqnozlaşdırılır.
Şəkərli diabetin ən məşhur əlaməti çox susuzluq hissi olsa da, xəstəliyin bir çox gizli və nəzərə çarpmayan simptomları var ki, bunları tanımaq erkən diaqnoz və müalicə üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Bu məqalədə diabetin 5 gizli əlaməti haqqında ətraflı məlumat verəcəyik və susuzluqdan başqa hansı simptomlara diqqət etməli olduğunuzu izah edəcəyik.
Diabetin 5 gizli əlaməti
1. İzah edilməyən çəki itkisi
Diabetin ən təəccüblü gizli əlamətlərindən biri qəfil və izah edilməyən çəki itkisidir. Çoxları çəki itməsini müsbət hal kimi qəbul etsə də, normal qidalanma və fiziki aktivlik səviyyəsində dəyişiklik olmadan baş verən çəki itkisi diabetin xəbərdar edici əlaməti ola bilər.
Niyə baş verir? Tip 1 və ya nəzarətsiz Tip 2 diabetdə bədən hüceyrələrə kifayət qədər qlükoza çatdıra bilmir. Nəticədə, bədən enerji əldə etmək üçün əzələ toxuması və yağ ehtiyatlarını parçalamağa başlayır. Bu proses həm də əlavə iştah və qidalanmaya baxmayaraq, çəki itkisinə səbəb olur.
Əgər son bir neçə ay ərzində heç bir səbəb olmadan 4-5 kq və ya daha çox arıqladınızsa, mütləq həkimə müraciət etməlisiniz. Bu əlamət xüsusilə Tip 1 diabetdə daha çox rast gəlinir, lakin Tip 2 diabetdə də müşahidə edilə bilər.
2. Davamlı yorğunluq və enerji çatışmazlığı
Hər gün kifayət qədər yatmasına baxmayaraq, özünüzü daim yorğun və enerjisiz hiss edirsiniz? Bu, diabetin gizli əlamətlərindən biri ola bilər.
Çoxları bu əlamətləri stresin, iş yükünün və ya sadəcə yaşın nəticəsi hesab edir, lakin gerçəklik bundan fərqli ola bilər.
Niyə baş verir? Qanda şəkər səviyyəsi yüksək olduqda, qlükoza hüceyrələrə düzgün şəkildə daxil ola bilmir və buna görə də bədən lazımi enerjini əldə edə bilmir. Bu metabolik pozğunluq daim yorğunluq, zəiflik və enerji çatışmazlığı hissinə səbəb olur.
Eyni zamanda, yüksək qan şəkəri qanın qatılığını artırır və bu da oksigenin toxumalara çatdırılmasını çətinləşdirir, nəticədə yorğunluq daha da güclənir.
Bu yorğunluq normal istirahətdən sonra keçmir və gündəlik fəaliyyətlərinizi yerinə yetirməyinizi çətinləşdirir. Əgər bir neçə həftədir izah edə bilmədiyiniz davamlı yorğunluq yaşayırsınızsa, qan şəkərinizi yoxlatmaq tövsiyə olunur.
3. Tez-tez infeksiyalar və zədələrin yavaş sağalması
Şəkər xəstəliyinin ən az bilinən, lakin son dərəcə vacib əlamətlərindən biri də tez-tez infeksiyalara tutulma və yaraların, kəsiklərin çox yavaş sağalmasıdır.
Bu əlamət xüsusilə qadınlarda sidik yolu və vaginal kandidoz infeksiyaları, kişilərdə isə dəri infeksiyaları şəklində özünü göstərir.
Niyə baş verir? Yüksək qan şəkəri immun sistemini zəiflədir və ağ qan hüceyrələrinin bakteriya və viruslarla mübarizə aparmaq qabiliyyətini azaldır.
Həmçinin, yüksək qlükoza səviyyəsi bakteriyaların çoxalması üçün əlverişli mühit yaradır. Digər tərəfdən, diabet qan dövranını zəiflədir və bu da yaraların sağalmasını ləngidir, çünki zədələnmiş toxumalara kifayət qədər oksigen və qida maddələri çatmır.
Əgər kiçik kəsiklərin, cızıqların sağalması həftələrlə çəkir və ya tez-tez dəri, diş əti, sidik yolu infeksiyalarına tutulursunuzsa, bu diabetin xəbərdar edici əlaməti ola bilər.
4. Görməda problemlər və bulanıq görmə
Gözlərinizlə bağlı problemlərin yalnız yaşlanma və ya gözlük ehtiyacı ilə əlaqəli olduğunu düşünürsünüzsə, yenidən düşünün.
Diabetin erkən əlamətlərindən biri də görməda dəyişikliklər, xüsusilə qəfil bulanıq görmə və ya görmə keskinliyində tez-tez dəyişikliklərdir.
Niyə baş verir? Yüksək qan şəkəri göz qabığındakı (retinadakı) kiçik qan damarlarına zərər verir və maye tarazlığını pozur.
Bu, göz büllurunda şişkinliyə səbəb olur və fokuslanma qabiliyyətini dəyişdirir, nəticədə görmə bulanıqlaşır. Bu dəyişikliklər adətən qan şəkəri səviyyəsi yüksələn və ya aşağı düşən zaman daha çox nəzərə çarpır.
Uzun müddətli nəzarətsiz diabet daha ciddi göz problemlərinə – diabetik retinopatiya, katarakta və hətta korluğa səbəb ola bilər. Əgər son vaxtlar görməniz tez-tez bulanıqlaşır, mətnləri oxumaqda çətinlik çəkir və ya qaranlıqda görmə problemləriniz artıbsa, oftolmoloqa və endokrinoloqa müraciət edin.
5. Əl və ayaqlarda karıncalanma, uyuşma və ağrı
Əl və ayaqlarda uyuşma, karıncalanma, sancma və ya yanma hissi diabetin ən xəbərdar edici gizli əlamətlərindən biridir. Bu simptom adətən xəstəliyin artıq bir müddət davam etdiyini göstərir və sinir zədələnməsinin başladığını bildirir.
Niyə baş verir? Uzun müddət yüksək qan şəkəri sinirləri qidalandıran qan damarlarını zədələyir və periferik neyropatiya adlanan vəziyyətə səbəb olur. Bu zədələnmə adətən ayaqların və əllərin uclarından başlayır və yuxarıya doğru yayılır.
Əvvəlcə yüngül karıncalanma və uyuşma şəklində özünü göstərir, lakin zamanla şiddətli ağrı, yanma hissi və hətta toxunma hissiyyatının itirilməsinə çevrilə bilər.
Bu əlamət xüsusilə gecələr daha çox narahatçılıq yaradır və yuxunun keyfiyyətini pozur. Əgər ayaqlarınızda və ya əllərinizde izah edilməyən uyuşma, karıncalanma və ya ağrı hiss edirsinizsə, mütləq həkim müayinəsindən keçin. Erkən müdaxilə sinir zədələnməsinin irəliləməsinin qarşısını ala bilər.
Digər diqqət edilməli şəkərli diabet əlamətləri
Yuxarıda qeyd olunan 5 əsas gizli əlamətdən əlavə, diabetin başqa simptomlara da diqqət yetirmək lazımdır:
- Tez-tez sidiyə getmə: Xüsusilə gecələr tualetə tez-tez getmək ehtiyacı
- Həddindən artıq susuzluq: Daim su içmək istəyi
- Həddindən artıq ac hissi: Yemək yedikdən qısa müddət sonra yenə ac olmaq
- Dərinin quruması və qaşınması: Xüsusilə ayaq və əllərdə
- Qaranlıq dəri ləkələri: Boyun, qoltuqaltı və diz arxasında
Tez-tez verilən suallar
Diabetin erkən əlamətləri nə vaxt özünü göstərməyə başlayır?
Diabetin erkən əlamətlərinin özünü göstərməsi xəstəliyin növündən asılıdır. Tip 1 diabetdə simptomlar adətən çox sürətli, bir neçə həftə və ya ay ərzində ortaya çıxır və kəskin şəkildə inkişaf edir.
Tip 2 diabetdə isə əlamətlər çox yavaş, illər ərzində tədricən özünü göstərir və çox vaxt ilk mərhələlərdə heç bir əlamət olmaya da bilər.
Məhz buna görə Tip 2 diabet “sakit öldürücü” adlanır – insan xəstəliyini bilmədən illər boyu yaşaya bilər. 40 yaşdan yuxarı insanlara, ailə tarixində diabet olanlara, artıq çəkisi olanlara və digər risk qruplarına ildə ən azı bir dəfə qan şəkəri təhlili etdirmək tövsiyə olunur.
Qan şəkəri nə qədər olmalıdır və nə vaxt diabet diaqnozu qoyulur?
Sağlam bir insanda ac qarına (ən azı 8 saat heç nə yeməyərək) qan şəkəri 3.9-5.5 mmol/l (70-99 mg/dl) arasında olmalıdır.
Ac qarına qan şəkəri 5.6-6.9 mmol/l (100-125 mg/dl) arasındadırsa, bu prediyabet (diabetə yaxın vəziyyət) hesab olunur və müdaxilə tələb edir.
Ac qarına qan şəkəri 7.0 mmol/l (126 mg/dl) və ya daha yüksəkdirsə və bu nəticə ən azı iki fərqli gündə təkrarlanırsa, diabet diaqnozu qoyulur.
Həmçinin HbA1c (qlikohemoqlobin) testi də istifadə olunur – bu test son 2-3 ay ərzində orta qan şəkəri səviyyəsini göstərir. HbA1c 6.5% və ya daha yüksək olduqda diabet diaqnozu qoyulur.
Diaqnoz qoymaq üçün yalnız bir test kifayət etmir, həkim bir neçə müayinə və təhlil nəticəsinə əsasən qərar verir.
Diabet ola bilər amma heç bir əlamət hiss etməsəm nə etməliyəm?
Tip 2 diabetin ən təhlükəli xüsusiyyətlərindən biri uzun müddət heç bir əlamət göstərməməsidir. Bəzi insanlarda xəstəlik illərdir mövcuddur, lakin heç bir narahatedici simptom olmur.
Məhz bu səbəbdən rutin yoxlamalar həyati əhəmiyyət daşıyır. 40 yaşdan yuxarı hər kəsə ildə bir dəfə qan şəkəri təhlili etdirmək tövsiyə olunur.
Risk faktorlarınız varsa (artıq çəki, ailə tarixində diabet, hərəkətsiz həyat tərzi, yüksək qan təzyiqi, yüksək xolesterin, polikistik yumurtalıq sindromu), hətta gənc yaşlardan və daha tez-tez yoxlanmalısınız.
Hamiləlik zamanı bütün qadınlara hamiləliyin 24-28-ci həftəsində qan şəkəri testi aparılır. Simptom olmadığı halda da müntəzəm yoxlamalar diabetin erkən mərhələdə aşkar edilməsinə və ağırlaşmaların qarşısının alınmasına kömək edir.
Prediyabet diaqnozu qoyulubsa, diabetə çevrilməsinin qarşısını almaq mümkündürmü?
Xoşbəxtlikdən, cavab bəlidir! Prediyabet diaqnozu qoyulduqda, düzgün tədbirlər görülməklə Tip 2 diabetin inkişafının qarşısını almaq və ya ən azı ləngitmək tamamilə mümkündür.
Tədqiqatlar göstərir ki, həyat tərzində dəyişikliklər etməklə, prediyabeti olanların 58%-i diabetə çevrilməkdən qorunur.
Ən effektiv üsullar bunlardır: çəki itkisi (cəmi 5-7% çəki azaltma böyük fərq yaradır), müntəzəm fiziki aktivlik (həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikdə hərəkət), sağlam qidalanma (rafine karbohidratları azaltmaq, tərəvəz və meyvə istehlakını artırmaq, tam taxıllar seçmək, sağlam yağlar istifadə etmək), çəkinin nəzarətdə saxlanması və stresin idarə edilməsi.
Bəzi hallarda həkim metformin kimi dərmanlar da təyin edə bilər. Prediyabet səhniyyəsi xəstəliyə çevrilməməsi üçün verilən qızıl fürsətdir – bu fürsəti qaçırmayın və həkiminizlə əməkdaşlıq edərək sağlam həyat tərzinə keçin.
Həkim məsləhəti alın: Bu məqalə informasiya məqsədlidir və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Hər hansı narahatedici əlamət müşahidə etsəniz, mütləq həkiminizlə məsləhətləşin və müvafiq müayinələrdən keçin.
