Zob analizi dedikdə, qalxanvari vəzinin funksiyasını qiymətləndirən laboratoriya testlərinin məcmusu nəzərdə tutulur.
Bu testlər qanda qalxanvari vəzi hormonlarının və onlarla əlaqəli göstəricilərin səviyyəsini ölçür. Düzgün diaqnoz qoymaq, müalicə planı hazırlamaq və mövcud müalicənin effektivliyini qiymətləndirmək üçün bu analizlər vacibdir.
Bu məqalədə qalxanvari vəzi ilə bağlı hansı testlərin mövcud olduğunu, onların nə vaxt təyin edildiyini, analizə necə hazırlaşmaq lazım olduğunu və nəticələrin nə demək olduğunu ətraflı şəkildə izah edəcəyik.
Zob analizi nədir və nə üçün lazımdır?
Qalxanvari vəzi boyun nahiyəsində, qırtlaq və nəfəs borusunun ön hissəsində yerləşən kəpənək formalı bir vəzidir.
Bu vəzi əsasən iki əsas hormon istehsal edir: tiroksin (T4) və triiyodotironin (T3). Bu hormonlar orqanizmin demək olar ki, bütün hüceyrələrində metabolizmi tənzimləyir.
Qalxanvari vəzi funksiyasının pozulması iki əsas formada özünü göstərir:
Hipertiroqlobulinizm (Hipertireoidizm): Qalxanvari vəzinin həddindən artıq hormon istehsal etməsi. Bu vəziyyətdə xəstələr çəki itkisi, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi, tərləmə, əsəbilik və titrəmə kimi simptomlar yaşaya bilərlər.
Hipotiroqlobulinizm (Hipotireoidizm): Qalxanvəzi hormonlarının qeyri-kafi istehsalı. Bu halda yorğunluq, çəki artımı, soyuğa həssaslıq, dəri quruluğu, depressiya və yaddaş problemləri müşahidə olunur.
Zob analizi bu pozğunluqları aşkar etmək, onların səbəblərini müəyyənləşdirmək və müalicəni planlaşdırmaq üçün əsas diaqnostik vasitədir.
Zob analizi hansılardır? Əsas testlər
Qalxanvari vəzi funksiyasını qiymətləndirmək üçün bir neçə laboratoriya testi mövcuddur. Endokrinoloq həkim xəstənin simptomlarından və klinik vəziyyətindən asılı olaraq bu testlərdən birini və ya bir neçəsini təyin edə bilər.
1. TSH (Tiroqlobulin Stimulə Edən Hormon)
TSH qalxanvari vəzi funksiyasının qiymətləndirilməsində ən vacib göstəricidir. Bu hormon beyin əsasında yerləşən hipofiz vəzi tərəfindən istehsal olunur və qalxanvari vəzini T3 və T4 hormonlarını istehsal etməyə stimulə edir.
TSH səviyyəsi qalxanvari vəzi funksiyasının əks əlaqə mexanizmi ilə tənzimlənir:
- Qalxanvari vəzi hormonları azaldıqda, TSH yüksəlir (hipotireoidizm)
- Qalxanvari vəzi hormonları artdıqda, TSH azalır (hipertireoidizm)
Normal TSH dəyərləri: Adətən 0.4-4.0 mIU/L arasında olur, lakin laboratoriyadan asılı olaraq fərqli ola bilər.
2. Sərbəst T4 (Tiroksin)
T4 qalxanvari vəzinin istehsal etdiyi əsas hormondur. Qanda T4-ün çox hissəsi zülallara bağlı şəkildə daşınır, kiçik bir hissəsi isə sərbəst formadadır. Sərbəst T4 bioloji olaraq aktiv forma olduğu üçün daha dəqiq nəticə verir.
Normal sərbəst T4 dəyərləri: Təxminən 0.8-1.8 ng/dL arasındadır.
3. Sərbəst T3 (Triiyodotironin)
T3 hormonu T4-dən daha güclü bioloji aktivliyə malikdir və orqanizmdə T4-ün çevrilməsi nəticəsində əmələ gəlir. Bəzi xəstəliklərdə xüsusilə T3 səviyyəsinin ölçülməsi vacibdir.
Normal sərbəst T3 dəyərləri: Təxminən 2.3-4.2 pg/mL arasındadır.
4. Anti-TPO (Tiroqlobulin Peroksidaza Qarşı Anticitellər)
Bu test qalxanvari vəziyə qarşı otoimmun reaksiyanı aşkar etmək üçün istifadə olunur. Yüksək Anti-TPO səviyyəsi Hashimoto tiroqlobuliniti və ya Graves xəstəliyi kimi otoimmun qalxanvari vəzi xəstəliklərini göstərə bilər.
5. Anti-Tg (Tiroqlobulin Qarşı Anticitellər)
Tiroqlobulin qalxanvari vəzi tərəfindən istehsal olunan bir zülaldır. Bu zülala qarşı anticitellər də otoimmun qalxanvari vəzi xəstəliklərində yüksələ bilər.
6. TSH Reseptor Antitelləri (TRAb)
Bu test xüsusilə Graves xəstəliyinin diaqnostikasında istifadə olunur. TRAb qalxanvari vəzini stimulə edərək həddindən artıq hormon istehsalına səbəb olur.
Zob analizi necə verilir? Hazırlıq qaydaları
Zob analizlərinin dəqiq nəticə verməsi üçün müəyyən hazırlıq qaydalarına riayət etmək vacibdir. Aşağıda analiz öncəsi diqqət edilməli məqamlar verilir:
Analizə Hazırlıq
Aclıq vəziyyəti: Əksər qalxanvari vəzi testləri üçün ac qarnına gəlmək tələb olunmur, lakin bəzi laboratoriyalar səhər ac qarnına qan verməyi tövsiyə edir. Həkiminizin göstərişlərinə riayət edin.
Dərman qəbulu: Əgər artıq qalxanvari vəzi əleyhinə dərman (levotiroksin kimi) istifadə edirsinizsə, analizdan əvvəl həkiminizə məlumat verin. Bəzi hallarda həkim analiz günü dərmanı sonraya saxlamağı tövsiyə edə bilər.
Biotin: Yüksək dozada biotin (vitamin B7) qəbulu qalxanvari vəzi testlərinin nəticələrinə təsir edə bilər. Analizdən ən azı 2-3 gün əvvəl biotin qəbulunu dayandırmaq tövsiyə olunur.
Vaxt: Qalxanvari vəzi hormonlarının səviyyəsi günün müxtəlif saatlarında dəyişə bilər, buna görə də analizləri eyni vaxtda (adətən səhər saatlarında) vermək daha düzgün olur.
Analiz Prosesi
Zob analizi standart qan testi şəklində aparılır:
- Tibb bacısı və ya laborant biləkdən (adətən dirsəyin içindəki venadan) qan nümunəsi alır
- Proses bir neçə dəqiqə çəkir və minimal narahatlıq yaradır
- Qan nümunəsi laboratoriyaya göndərilir
- Nəticələr adətən 1-3 gün ərzində hazır olur
Qan verdikdən sonra nümunə götürülən yerə bir neçə dəqiqə təzyiq tətbiq edin və gün ərzində ağır yük qaldırmaqdan çəkinin.
Zob analizi nəticələrinin qiymətləndirilməsi
Analiz nəticələrini ancaq həkim düzgün şəkildə şərh edə bilər. Lakin ümumi məlumat kimi aşağıdakı hallar qeyd oluna bilər:
Normal nəticələr
- TSH, T3 və T4 normal aralıqda
- Qalxanvari vəzi düzgün işləyir
Yüksək TSH, aşağı T4
- Hipotireoidizm (qalxanvari vəzinin az işləməsi)
- Hashimoto tiroqlobuliniti ola bilər
Aşağı TSH, yüksək T4 və/və ya T3
- Hipertireoidizm (qalxanvari vəzinin həddindən artıq işləməsi)
- Graves xəstəliyi, toksik nodulyar quruş ola bilər
Yüksək antitellər
- Otoimmun qalxanvari vəzi xəstəliyi
- Hashimoto tiroqlobuliniti və ya Graves xəstəliyi
Nəticələr yaş, cins, hamiləlik statusu və mövcud sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq dəyişə bilər. Mütləq həkiminizlə ətraflı müzakirə aparın.
Diqqət: Bu məqalə yalnız informasiya məqsədlidir və həkim məsləhətinin əvəzini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq ixtisaslaşmış endokrinoloq həkimlə məsləhətləşin.
