Metabolik pozuntu, əslində bir xəstəlik deyil, bir sıra risk faktorlarının bir yerdə olmasını ifadə edən bir durumdur.
Bu risk faktorları metabolizmada müxtəlif pozğunluqlara işarə edir və bir yerdə olduqda, ciddi sağlamlıq problemlərinə yol aça bilir.
Statistikaya görə, dünya əhalisinin təxminən 20-25%-i metabolik pozuntudan əziyyət çəkir və bu rəqəm hər il artmaqdadır.
Metabolik pozuntu nədir?
Metabolik pozuntu (metabolik sindrom da adlanır) orqanizmdə bir neçə metabolik problemin eyni zamanda olması vəziyyətidir.
Bu vəziyyət aşağıdakı beş əsas komponentin ən azı üçünün bir yerdə olması ilə xarakterizə olunur:
- Abdominal piylənmə (qarın bölgəsində yağ yığılması): Kişilərdə bel dairəsi 102 sm-dən, qadınlarda isə 88 sm-dən çox olması
- Yüksək qan təzyiqi: 130/85 mm Hg və ya daha yüksək
- Yüksək qan şəkəri: Açlıq qan şəkərinin 100 mq/dL və ya daha yüksək olması
- Yüksək triqliserid səviyyəsi: 150 mq/dL və ya daha yüksək
- Aşağı HDL xolesterol: Kişilərdə 40 mq/dL-dən, qadınlarda 50 mq/dL-dən az olması
Bu göstəricilərdən üçü və ya daha çoxu normal hədləri keçdikdə metabolik pozuntu diaqnozu qoyulur.
Metabolik pozuntunun səbəbləri
Metabolik pozuntunun yaranmasında bir çox faktor rol oynayır:
Əsas risk faktorları:
Artıq çəki və piylənmə: Xüsusilə qarın nahiyəsində yağ yığılması insulin müqaviməti və digər metabolik problemlərə səbəb olur. Visseral yağ (daxili orqanlar ətrafında toplanan yağ) metabolik pozuntunun ən əhəmiyyətli risk faktorudur.
Fiziki aktivliyin azlığı: Oturaq həyat tərzi metabolizmanı yavaşladır və yağ yandırılmasını azaldır. Müntəzəm fiziki məşqlər insülin həssaslığını artırır və metabolik sağlamlığı yaxşılaşdırır.
Yaş: 40 yaşdan sonra metabolik pozuntu riski artır, çünki yaşla birlikdə metabolizma yavaşlayır və əzələ kütləsi azalır.
Genetik meyl: Ailədə diabet və ya ürək xəstəlikləri olması riski artırır. Bəzi genetik faktorlar insülin müqaviməti və yağ paylama formalarına təsir edir.
Etnik mənsubiyyət: Bəzi etnik qruplar metabolik pozuntu üçün daha çox risk altındadır.
Hormon balansının pozulması: Polikistik over sindromu (PKOS), tiroid problemləri və digər hormonal pozğunluqlar metabolik sindroma səbəb ola bilər.
Yuxu pozğunluqları: Keyfiyyətsiz yuxu və yuxu apnesi metabolik pozuntunu dəstəkləyir.
Stress: Xroniki stress kortizol səviyyəsini artırır və bu da qarın yağının yığılmasına kömək edir.
Metabolik pozuntunun əlamətləri
Metabolik pozuntu adətən erkən mərhələdə özünü aydın əlamətlərlə göstərmir. Lakin müəyyən işarələrə diqqət yetirmək vacibdir:
- Qarın bölgəsində çoxlu yağ toplanması
- Yorğunluq və enerji azlığı
- Diqqət cəmləşdirmə problemləri
- Yüksək qan təzyiqi əlamətləri (baş ağrısı, bulanma)
- Qan şəkərinin yüksəlməsi əlamətləri (həddindən artıq susuzluq, tez-tez sidiyə getmək)
- Dəridə qaralmış sahələr (axantozis nigrikans) – boyunda, qoltuqaltı nahiyələrdə
- Qadınlarda menstrual tsikl pozğunluqları
Hər hansı bu əlamətləri müşahidə etsəniz, həkimə müraciət etmək vacibdir.
Diaqnostika
Metabolik pozuntunun diaqnozu əsasən fiziki müayinə və laboratoriya testləri ilə qoyulur:
- Bel dairəsinin ölçülməsi: Qarın yağının qiymətləndirilməsi
- Qan təzyiqinin yoxlanması: Hipertoniyanın müəyyən edilməsi
- Qan testləri:
- Açlıq qan şəkəri
- Lipid profili (ümumi xolesterol, LDL, HDL, triqliseridlər)
- HbA1c (üç aylıq qan şəkəri ortalaması)
- Qaraciyər funksiya testləri
- Böyrək funksiya testləri
Bu testlər metabolik pozuntunun komponentlərini müəyyən etməyə kömək edir.
Metabolik pozuntu müalicəsi
Metabolik pozuntunun müalicəsi həyat tərzi dəyişiklikləri və bəzən dərman terapiyasını əhatə edir:
Həyat tərzi dəyişiklikləri:
Sağlam qidalanma: Meyvə, tərəvəz, tam taxıl, arıq protein mənbələri və sağlam yağlardan zəngin qida rejimi. Şəkər və emal olunmuş qidaların məhdudlaşdırılması. Aralıq Dənizi diyetası və ya DASH diyetası tövsiyə olunur.
Müntəzəm fiziki fəaliyyət: Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli aerobik məşq və həftədə 2 dəfə əzələ gücləndirici məşqlər.
Çəki idarəsi: Bədən çəkisinin 5-10%-ni itirmək belə metabolik göstəriciləri əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.
Siqaret və alkoqoldan çəkinmə: Bu zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq metabolik sağlamlığa kömək edir.
Stress idarəsi: Meditasiya, yoga və digər rahatlatma texnikaları faydalıdır.
Keyfiyyətli yuxu: Gecədə 7-9 saat keyfiyyətli yuxu çox vacibdir.
Dərman müalicəsi
Həyat tərzi dəyişiklikləri kifayət etmədikdə həkim aşağıdakı dərmanları təyin edə bilər:
- Qan təzyiqini aşağı salan dərmanlar
- Xolesterolu azaldan statin qrupu dərmanlar
- Qan şəkərini tənzimləyən metformin və digər antidiabetik dərmanlar
- Aspirinin az dozada qəbulu (ürək xəstəliyi riskini azaltmaq üçün)
Bütün dərmanlar yalnız həkim tövsiyəsi ilə istifadə olunmalıdır.
Metabolik pozuntunun nəticələri və riskləri
Müalicə olunmamış metabolik pozuntu ciddi sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bilər:
- Tip 2 diabet: Risk 5 dəfə artır
- Ürək-damar xəstəlikləri: İnfarkt və insult riski 2-3 dəfə yüksəlir
- Yağlı qaraciyər xəstəliyi: Qaraciyərdə yağ toplanması və iltihabı
- Xroniki böyrək xəstəliyi: Böyrək funksiyasının tədricən pisləşməsi
- Yuxu apnesi: Nəfəs alma pozğunluqları
- Polikistik over sindromu: Qadınlarda hormonal balansın pozulması
- Bəzi xərçəng növləri: Kolon, döş və endometrium xərçəngi risklərinin artması
Bu səbəbdən erkən diaqnoz və müalicə son dərəcə vacibdir.
Tez-tez verilən suallar
1. Metabolik pozuntu müalicə oluna bilərmi və necə sağalım?
Bəli, metabolik pozuntu tamamilə müalicə oluna bilər və bir çox halda geriyə döndərülə bilər. Müalicənin əsası həyat tərzi dəyişikliklərindədir.
Sağlam qidalanma, müntəzəm fiziki fəaliyyət və çəki itirilməsi metabolik pozuntunun bütün komponentlərini yaxşılaşdıra bilər.
Tədqiqatlar göstərir ki, bədən çəkisinin 7-10%-ni itirmək insülin həssaslığını əhəmiyyətli dərəcədə artırır və metabolik parametrləri normallaşdırır.
Həmçinin, siqareti buraxmaq, alkoqoldan uzaq durmaq və stressi idarə etmək də çox vacibdir. Bəzi hallarda həkim qan təzyiqi, xolesterol və ya qan şəkəri üçün dərmanlar təyin edə bilər, lakin hətta bu hallarda belə həyat tərzi dəyişiklikləri əsas qalır.
2. Metabolik pozuntu əlamətləri hansılardır və necə başa düşüm ki, məndə var?
Metabolik pozuntu əksər hallarda əvvəlcə hiss olunmur, ona görə də “gizli təhlükə” adlanır. Ancaq diqqət edilməli bəzi işarələr var: qarın bölgəsində artıq yağ toplanması (alma formalı bədən quruluşu), davamlı yorğunluq, diqqət cəmləşdirmə problemləri, tez-tez baş ağrıları, həddindən artıq susuzluq və tez-tez sidiyə getmək.
Fiziki olaraq bel dairəsinin kişilərdə 102 sm-dən, qadınlarda 88 sm-dən çox olması ən açıq göstəricidir. Dəridə boyun və ya qoltuqaltı nahiyələrdə qaralmış sahələr (axantozis nigrikans) insülin müqaviməti əlaməti ola bilər.
Ən etibarlı diaqnoz yolu isə müntəzəm tibbi yoxlamalardır – qan təzyiqi, qan şəkəri və xolesterol testləri metabolik pozuntunu erkən mərhələdə aşkar etməyə kömək edir.
4. Metabolik pozuntu genetik keçirmi və uşaqlarda da görülürmü?
Metabolik pozuntuda genetik faktor mühüm rol oynayır, lakin bu tam mənada genetik xəstəlik deyil. Əgər ailəniz içində diabet, ürək xəstəlikləri və ya piylənmə varsa, sizin də risk altında olma ehtimalınız artır.
Lakin genetik meyl demək hökmən xəstələnəcəksiniz demək deyil – həyat tərzi genetik risklərə güclü təsir göstərir. Təəssüf ki, metabolik pozuntu son illərdə uşaqlar arasında da getdikcə daha çox görülür.
Bunun əsas səbəbi uşaqlıq piylənməsi, şəkərli içkilərin həddindən artıq istehlakı, fast food qidaları və fiziki aktivliyin azlığıdır.
Uşaqlarda metabolik pozuntunun erkən diaqnozu və müalicəsi xüsusilə vacibdir, çünki gənc yaşda müdaxilə daha effektiv nəticələr verir.
Ailə olaraq sağlam qidalanma və aktiv həyat tərzini təşviq etmək uşaqlarınızı qorumağın ən yaxşı yoludur.
Xəbərdarlıq: Bu məqalə yalnız məlumat məqsədli olaraq hazırlanmışdır və professional tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Hər hansı sağlamlıq problemi və ya narahatlıq olduqda mütləq mütəxəssis həkimə müraciət edin.
