Toxluq qan şəkəri, bədənimizdə enerji mənbəyi olan qlükozanın qanda konsentrasiyasıdır. Bu ölçmə ən azı 8 saat aclıqdan sonra aparılır və adətən səhər tezdən, yeməkdən əvvəl götürülən qan nümunəsi ilə müəyyən edilir.
Bədənimiz yediyimiz karbohidratları qlükozaya çevirir. Mədəaltı vəzi insulin adlı hormon istehsal edir ki, bu da qlükozanın qandan hüceyrələrə daxil olaraq enerji kimi istifadə olunmasına kömək edir. Toxluq qan şəkəri testi bu sistemin nə qədər yaxşı işlədiyini yoxlamağa imkan verir.
Toxluq qan şəkəri neçə olmalıdır?
Toxluq qan şəkəri səviyyələri yaşdan, sağlamlıq vəziyyətindən və mövcud xəstəliklərdən asılı olaraq fərqlənə bilər.
Beynəlxalq tibb təşkilatlarının tövsiyələrinə görə:
Sağlam insanlarda normal dəyərlər:
- 70-100 mq/dL (3.9-5.6 mmol/L): Tamamilə normal
- 100-125 mq/dL (5.6-6.9 mmol/L): Prediabet (diabet öncəsi vəziyyət)
- 126 mq/dL (7.0 mmol/L) və ya daha yüksək: Şəkərli Diabet (iki ayrı testdə)
Diabet xəstələrində hədəf dəyərlər:
Artıq diabet diaqnozu qoyulmuş şəxslərdə toxluq qan şəkəri 80-130 mq/dL (4.4-7.2 mmol/L) arasında saxlanılması tövsiyə olunur, lakin bu rəqəmlər fərdi müalicə planına görə dəyişə bilər.
Toxluq qan şəkərinin ölçülməsi
Toxluq qan şəkərini ölçmək üçün bir neçə üsul mövcuddur:
- Laboratoriya qan testi: Ən dəqiq metoddur. Vena qanından analiz edilir.
- Qlükometr (qan şəkəri ölçən cihaz): Evdə istifadə üçün praktik cihaz. Barmaq ucundan bir damla qan götürülür.
- Davamlı qlükoza monitoru (CGM): Dəri altına yerləşdirilən sensor vasitəsilə 24 saat ərzində qan şəkərini izləyir.
Yüksək toxluq qan şəkərinin səbəbləri
Toxluq qan şəkərinin yüksək olmasına hiperqlikemiya deyilir. Bunun bir çox səbəbi ola bilər:
- Tip 1 və ya Tip 2 Diabet: İnsulin istehsalının azalması və ya insulin müqavimətinin inkişafı
- Prediabet: Tam diabet olmasa da, qan şəkərinin normadan yüksək olması
- Stres: Fiziki və ya emosional gərginlik qan şəkərini artırır
- Qeyri-sağlam pəhriz: Şəkərli və rafine karbohidratlı qidalar
- Fiziki fəaliyyətsizlik: Hərəkətsiz həyat tərzi
- Bəzi dərmanlar: Steroidlər, beta-blokatorlar və digər medikamentlər
- Xəstəliklər: İnfeksiyalar, ürək-damar xəstəlikləri
- Hormon pozğunluqları: Cushing sindromu, akromeqaliya
- Mədəaltı vəzi xəstəlikləri: Pankreatit və ya mədəaltı vəzi xərçəngi
Aşağı toxluq qan şəkərinin səbəbləri
Toxluq qan şəkərinin çox aşağı olmasına hipoqlikemiya deyilir. Bu vəziyyət də təhlükəlidir:
- Həddindən artıq insulin və ya diabet dərmanları: Dozanın düzgün hesablanmaması
- Uzun müddət aclıq: Kifayət qədər qida qəbul edilməməsi
- Həddindən artıq fiziki yük: Qlükozanın sürətli yanması
- Alkoqol istehlakı: Xüsusilə mədədə yeməksiz içki
- Mədəaltı vəzi şişləri: İnsulinoma kimi nadir hallarda
- Hormonal çatışmazlıqlar: Adrenal və ya hipofiz vəzinin problemləri
- Bəzi dərmanlar: Asipirin, sulfonamidlər və s.
Toxluq qan şəkərinin yüksək olmasının əlamətləri
Yüksək toxluq qan şəkəri aşağıdakı simptomlarla özünü göstərə bilər:
- Tez-tez susuzluq hissi
- Çox tez-tez sidik ifrazı, xüsusilə gecələr
- Həddindən artıq yorğunluq və zəiflik
- Bulanıq görmə
- Baş ağrıları
- Yavaş sağalan yaralar
- Tez-tez infeksiyalar
- Əllərdə və ayaqlarda karıncalanma
- İştahın artması ilə yanaşı arıqlama (Tip 1 diabetdə)
Toxluq qan şəkərini normada saxlamaq üçün tövsiyələr
Toxluq qan şəkərini sağlam səviyyədə saxlamaq üçün həyat tərzində bir sıra dəyişikliklər etmək lazımdır:
Pəhriz və Qidalanma:
- Tam taxıl məhsulları, tərəvəzlər və meyvələr istehlak edin
- Rafine şəkəri və işlənmiş karbohidratları məhdudlaşdırın
- Zülallı məhsullarla qidalanın (balıq, quş əti, paxlalılar)
- Sağlam yağlar seçin (zeytun yağı, qoz-fındıq, avokado)
- Porsiya ölçülərini nəzarətdə saxlayın
- Günün ərzində müntəzəm, kiçik öğünlər yeyın
Fiziki Fəaliyyət:
- Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli aerobik məşq
- Güc məşqləri həftədə 2-3 dəfə
- Uzun müddət oturmaqdan qaçın, hər saatda ayağa qalxın
Həyat Tərzi:
- Sağlam çəki saxlayın
- Stresi idarə edin (meditasiya, yoga, dərin nəfəs alma)
- Keyfiyyətli yuxu (gecə 7-9 saat)
- Siqaret və alkoqoldan uzaq durun
- Qan şəkərini müntəzəm ölçün
Tez-Tez verilən suallar
1. Toxluq qan şəkəri nə vaxt ölçülməlidir?
Toxluq qan şəkəri sabah səhər erkən, oyandıqdan dərhal sonra və heç bir şey yemədən və içmədən (sudan başqa) ölçülməlidir. Ən dəqiq nəticə almaq üçün son yeməkdən sonra 8-12 saat keçməlidir.
Məsələn, gecə saat 20:00-da axşam yeməyi yedinizsə, səhər 6:00-8:00 arasında test keçirməlisiniz. Bu zaman bədəniniz ən təbii vəziyyətdədir və insulin işi ən yaxşı qiymətləndirilir.
Diabet xəstələri üçün həkim hər gün və ya həftədə bir neçə dəfə toxluq qan şəkərini ölçməyi tövsiyə edə bilər.
2. Toxluq qan şəkəri 110 təhlükəlidir?
Toxluq qan şəkəri 110 mq/dL təhlükəli deyil, lakin normal sərhəddin yuxarı hüdududur və prediabet vəziyyətinə işarə edir (100-125 mq/dL arası). Bu, tam diabet olmasa da, riski artırır və həyat tərzində dəyişikliklərə ehtiyac olduğunu göstərir.
Belə vəziyyətdə həkim sizi monitorinqə götürəcək və HbA1c testi kimi əlavə yoxlamalar təyin edəcək. Sağlam pəhriz, çəki itkisi (lazım olduqda), müntəzəm məşq və stresin azaldılması ilə bu səviyyəni normal hüdudlara (70-100 mq/dL) qaytarmaq mümkündür. Erkən müdaxilə Tip 2 diabetin inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə ləngidə və ya qarşısını ala bilər.
3. Səhər toxluq qan şəkəri yüksək ola bilərmi?
Bəli, səhər toxluq qan şəkərinin yüksək olması üç əsas səbəbdən baş verə bilər. Birincisi, “Dawn fenomeni” (səhər fenomeni) – bu, səhər tezdən 4:00-8:00 arası bədənin təbii olaraq daha çox hormon (kortizol, adrenalin) buraxması və qan şəkərini artırmasıdır.
İkincisi, “Somoji effekti” – gecə qan şəkəri çox düşdükdə, bədən kompensasiya olaraq səhərə yüksək qan şəkəri yaradır.
Üçüncüsü, gecə yemək yeməyi, axşam insulinin kifayət olmaması və ya çəki problemləri də səhər yüksək toxluq qan şəkərinə səbəb ola bilər. Həkim bu səbəbləri müəyyən etmək üçün gecə 2:00-3:00 də qan şəkərinizi yoxlamağı təklif edə bilər.
4. Toxluq qan şəkəri yüksək olduqda nə etməli?
Toxluq qan şəkəri yüksək çıxdıqda ilk növbədə sakit qalın və endokrinoloq həkiminizlə məsləhətləşin. Tək bir yüksək göstərici həmişə problemdən xəbər vermir – stres, xəstəlik və ya yuxusuzluq müvəqqəti olaraq qan şəkərini artıra bilər. Lakin daimi yüksək göstəricilər ciddi yanaşma tələb edir.
Dərhal edə biləcəkləriniz: bol su için (qlükozanın çıxmasına kömək edir), yüngül gəzinti edin (fiziki fəaliyyət qlükozanı yandırır), şəkərli qidalardan uzaq durun və gələcək öğünləri planlaşdırın.
Əgər 250 mq/dL-dən yüksəkdirsə və diabet xəstəsinizsə, sidikdə keton yoxlayın və dərhal həkimlə əlaqə saxlayın.
Uzunmüddətli olaraq pəhrizinizi yenidən nəzərdən keçirin və həkim təyin etdiyi dərmanları düzgün qəbul edin.
Əgər toxluq qan şəkəriniz 100 mq/dL-dən yüksəkdirsə, prediabet və ya diabet əlamətləri müşahidə edilirsə, və ya ailənizdə diabet tarixi varsa, dərhal həkimə müraciət etməlisiniz. Erkən diaqnostika və müalicə uzunmüddətli ağırlaşmaların qarşısını almağın açarıdır.
Qeyd: Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və peşəkar tibbi məsləhətin yerini tuta bilməz. Diaqnoz və müalicə üçün mütləq həkimə müraciət edin.
